266. Ηθογραφία στoυς ελληνικούς πίνακες (87)

Νικηφόρος Λύτρας, Ψαριανό Μοιρολόι 1888

Από τα μέσα του 19ου αιώνα σε ολόκληρη την Ευρώπη, υπό την επίδραση του θετικισμού και μέσα στο πλαίσιο της πρώτης Βιομηχανικής Επανάστασης και στην έκρηξη της αστυφιλίας, το παραδοσιακό ρεπερτόριο της ζωγραφικής εγκαταλείπεται. Η παρατήρηση της καθημερινής ζωής, της φύσης ή των αντικειμένων που μας περιβάλλουν, αντικαθιστούν τα ιστορικά και μυθολογικά θέματα. Η παρατήρηση όμως δεν οδηγεί πάντοτε στον Ρεαλισμό, που αναπτύσσεται κυρίως στη Γαλλία. Εξάλλου ο ρεαλισμός αποτυπώνει ό,τι βλέπει, δεν αναζητά τα ηθικά αίτια, αυτό θα κληθεί να το υποστηρίξει ίσως ο νατουραλισμός.

Η ηθογραφία έχει μια βασική ποιοτική διαφορά από τον Ρεαλισμό. Μας δίνει και εκείνη εικόνες ηθών, εικόνες καθημερινές, που όμως τις ανάγει σε πρότυπα μιας ζωής εξιδανικευμένης και αρμονικής, ανώδυνης και παθητικής. Γίνεται ένα ημερολόγιο καταγραφής συμβάντων, και μάλιστα μέσα από ένα πρίσμα ωραιοποίησης : Οι φουστανέλλες των ορεσίβιων πολεμιστών κατάλευκες και ατσαλάκωτες, οι γαλατάδες φρέσκοι καλοχτενισμένοι και χαρούμενοι, οι πλύστρες όλο ερωτικό σκέρτσο και οικογενειακό άρωμα, οι εκκλησιαζόμενες μέσα σε κατάνυξη σαν θεραπαινίδες του ναού.  Έτσι, η ηθογραφία μπορεί να λειτουργήσει ως παιδευτικό πρότυπο για το λαό, σύμφωνα με τον Νικηφόρο Λύτρα.

Νικόλαος Γύζης, Παιδικοί αρραβώνες 1877

Στην Ελλάδα η ηθογραφία συμπίπτει με την εδραίωση μιας αστικής τάξης που επιστρέφει νοσταλγικά στις αγροτικές της ρίζες. Πράγματι, η ελληνική ηθογραφία εμπνέεται από τα ήθη και τα έθιμα του ελληνικού λαού, όπως συμβαίνει και με την αντίστοιχη λογοτεχνία της εποχής. Δεν είναι τυχαίο ότι την ίδια περίοδο δημιουργούνται οι επιστήμες της Λαογραφίας και της Γλωσσολογίας, ενώ ταυτόχρονα αρχίζει η διαμάχη για την αξία της δημοτικής γλώσσας. Ρεαλιστική παρατήρηση και ιδεαλισμός συνδιαλέγονται στην ελληνική ηθογραφία.

Λεμπέσης Πολυχρόνης, Παιδί με κουνέλια 1879

Η ηθογραφία δίνει τη δυνατότητα στους Έλληνες ζωγράφους να επιδείξουν τις συνθετικές τους ικανότητες και να συστεγάσουν στον ίδιο ζωγραφικό χώρο πολλά είδη: προσωπογραφίες, νεκρές φύσεις, μελέτες παραδοσιακών κοστουμιών. Παράλληλα, τους επιτρέπει να αναπτύξουν τις καθαρά πλαστικές δυνατότητές τους στο σχέδιο, στο χρώμα, στην ερμηνεία του φωτός, στην απόδοση της υφής. Υφέρπει βέβαια και μια πάγια αντίφαση: Ή θα απολαύσουμε το νατουραλισμό και με αντικειμενικότητα θα παρατηρούνται τα πάντα ως έχουν, ή θα προσπεράσουμε να βγούμε στην ακτή του ιδεαλισμού για να εξιδανικευτούν τα σύνολα, οι καταστάσεις και οι μορφές! Η ηθογραφία πετυχαίνει να βρει με έναν ακροβατικό τρόπο την οδό της μαρτυρίας, και πότε πότε χάνεται σε τούτη την παγίδα.

Νικηφόρος Λύτρας, Γαλατάς σε ώρα ανάπαυσης 1895

Όταν η αντικειμενική παρατήρηση υπερκαλύπτει την εξιδανίκευση, οι Έλληνες καλλιτέχνες πλησιάζουν το Ρεαλισμό. Λαμβάνουμε όλα τα μηνύματα μέσα σε ένα εύθυμο τόνο, ένας κυριακάτικος κόσμος σε τάξη αρμονία και γαλήνη. Αποκλείονται οι εικόνες με ιστορικό, θρησκευτικό, μυθολογικό, και συμβολικό περιεχόμενο, όπως αποκλείονται και οι προσωπογραφίες, ελάχιστα τα τοπία, ολίγιστες κι οι νεκρές φύσεις. Δεν επιτρέπονται αποκλίσεις προς το ηρωικό, το τραγικό ή το δραματικό. Η πραγματικότητα μεταμορφώνεται ποιητικά, μέσα από ένα λυρικό παλμό η ζωγραφική γίνεται ντοκουμέντο της εποχής, ανακηρύσσσεται σε έναν πολιτικο-ιστορικό καταγραφέα που συστήνει ένα ιδιαίτερο είδος τέχνης, ιδιαίτερα σημαντικό για την εξέλιξη των καλλιτεχνικών ειδών στην Ελλάδα. Ο Αλέξανδρος Φιλαδελφέας που πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο ηθογραφία το 1890 (Παρνασσός) νοηματοδότησε τελικά όλην αυτή την ορατή μετρήσιμη και απτή πραγματικότητα που μας παρέδωσαν οι συγκινητικοί ηθογράφοι.

xartografos

Advertisements
This entry was posted in d. Θ Η Σ Α Υ Ρ Ο Ι σκόρπιοι. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s