260. Αφαίρεση στην ελληνική ζωγραφική (83)

Τάκης Μάρθας

Αλέκος Κοντόπουλος Αθήνα, 1954

Η αφαίρεση, η απομάκρυνση από τον αισθητό κόσμο και την αναπαράσταση του στη ζωγραφική επιφάνεια, η αυτονόμηση της ζωγραφικής γλώσσας ως το σημείο να μην παραπέμπει πουθενά παρά μόνο στον εαυτό της, είχαν ήδη ιστορία μισού αιώνα στην ευρωπαϊκή ζωγραφική όταν πρωτοεμφανίστηκαν στην Ελλάδα. Πράγματι, γύρω στο 1910 πολλοί Ευρωπαίοι ζωγράφοι είχαν φτάσει στην αφαίρεση από διάφορους δρόμους. Πατέρας της ανεικονικής τέχνης θεωρείται ο Καντίνσκυ, που πραγματοποιεί το κρίσιμο άλμα το 1910 με την πρώτη αφηρημένη ακουαρέλα.

Με το νηφάλιο και διαλεκτικό του πνεύμα θα γίνει και ο θεωρητικός απολογητής της ανεικονικής τέχνης με τα έργα του «Το πνευματικό στοιχείο στην τέχνη» (1910) και το «Σημείο και γραμμή σε σχέση με την επιφάνεια» (1926). Για τον Καντίνσκυ, τα σημαίνοντα, τα πλαστικά σήματα και οι άπειροι συνδυασμοί τους αντιπροσωπεύουν μια πολύ ευρύτερη κατηγορία και πολύ πιο πλούσια σε νοήματα από τα σημαινόμενα, που έχουν όριο τον γνωστικό ορίζοντα του ανθρώπου. Τα σημαίνοντα συνδέονται με την πραγματικότητα της ύπαρξης, που είναι άπειρη, ενώ τα σημαινόμενα σχετίζονται με τον κόσμο της εμπειρίας, που είναι πεπερασμένος. Η σημασία των πλαστικών σημάτων δεν είναι προκαθορισμένη, αφυπνίζεται στην επαφή του έργου τέχνης με τον δέκτη, με καταλύτη τη συγκίνηση που διεγείρει.

Αλέκος Κοντόπουλος, Αφηρημένο

Τόσο ο Πλάτων (Φίληβος, 516) όσο και ο Αριστοτέλης είχαν προφητέψει την ανεικονική τέχνη. Ο δημιουργός των ιδεών είχε οραματιστεί τη γεωμετρική αφαίρεση, μια τέχνη που θα στηριζόταν στην απόλυτη ομορφιά των γεωμετρικών σχημάτων, ενώ ο μαθητής του έδωσε έναν εμπράγματο ορισμό της τέχνης χωρίς αντικείμενο: σε έναν ζωγραφικό πίνακα «αν τύχει και δεν έχουμε ξαναδεί το αντικείμενο που απεικονίζεται, τότε την ηδονή δεν την προξενεί η μίμηση, αλλά η εκτέλεση του έργου, το χρώμα ή κάποια άλλη παρόμοια αιτία» (Ποιητική, 1448 β17).

Η ελληνική ζωγραφική του 20ού αιώνα

Γιάννης Σπυρόπουλος, Ό,τι απόμεινε, 1973

είχε προσεγγίσει συχνά την αφαίρεση αλλά δεν είχε κόψει οριστικά τον ομφάλιο λώρο με την ορατή πραγματικότητα. Το βήμα αυτό θα τολμήσουν να το πραγματοποιήσουν μερικοί ζωγράφοι που είχαν ξεκινήσει τη σταδιοδρομία τους μέσα στη δεκαετία του ’30 και είχαν συνοδοιπορήσει ως τότε με τους προβληματισμούς της γενιάς τους: Αλέκος Κοντόπουλος (1905-1975), Τάκης Μάρθας (1905-1965), Χρήστος Λεφάκης (1906-1969), Γιάννης Σπυρόπουλος (1912-1990) κ.ά.

Ο Αλέκος Κοντόπουλοςπαρά τη σκληρότατη ακαδημαϊκή κριτική που δέχθηκε επέμεινε και τελικά κέρδισε το στοίχημα. Οι νέοι καλλιτεχνες θα δεχθούν ευνοϊκά τη νέα ζωγραφική και ο ίδιος θα λάβει μια πρώτη καταξίωση εκπροσωπώντας την Ελλάδα στη βενετσιάνικη Biennale του 1960. Μέχρι τότε εξάλλου εντόπιζε την αφαίρεη στη χρήση του χρώματος αλλά η αρχιτεκτονική του πίνακα παρέμενε αναγνωρίσιμη. Αργότερα η γεωμετρική οργάνωση και η αυξομείωση της

Ώρα L, Γιάννης Σπυρόπουλος 1968

χρωματικής ύλης σε ένταση και πάθος έκανε τις εικόνες του κοσμολογικά φαινόμενα όπου οι έννοιες του χώρου και του χρόνου στέκουν μακριά. Παραμένει ως το τέλος ένα ρομαντικός μυστικιστής που θεωρεί πως η αλήθεια των πραγμάτων κρύβεται στο εσωτερικό τους.

Ο Γιάννης Σπυρόπουλος, με το βραβείο UNESCO στη Biennale της Βενετίας του 1960 όπου κι αυτός πήρε μέρος, ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα. Αρχίζει με κάτι από φοβιστές, κάτι από Σεζάν, γρήγορα όμως θα απαρνηθεί ολωσδιόλου την πριγραφικότητα του αντικειμένου. Τα βασικά στοιχεία των έργων του χρώμα, γραμμή, χώρος, διατηρούν πλήρη οπτική αυτονομία, εσωτερική συνοχή και ενότητα. Μετά μάλιστα το ’60 η ενέργεια δονεί τους πίνακές του, η επιφάνεια

Νίκος Σαχίνης, Νεκρή φύση με μπουκάλια

πάλλεται κυριολεκτικά από αναδυόμενες δυνάμεις. Τολμά τέλειες αντιθέσεις φωτός και σκιάς, έως την κορύφωση της τέχνης του όπου η φωτεινότητα της πινελιάς του έγινε ξακουστή.Έτσι πετυχαίνει να γίνει ο καμβάς του ένα κοσμικό πεδίο, δίχως δραματικότητες, γεμάτος αρμονία και γραφικότητα.»…Με γνώση και ευαισθησία, με κίνηση και με ρυθμό συνθέτω τις διαθέσεις, δημιουργώντας έναν κόσμο μυστηρίου, τις εσωτερικές μου δονήσεις και ενοράσεις…»

Κανείς δεν μπορεί να παραλείψει όμως και το Γιάννη Γαΐτη (1923-1984), του οποίου η φήμη συνδέθηκε με τα πασίγνωστα πια ανθρωπάκια. Μορφές συμβολικές και ανώνυμες, μόνες ή κατά χιλιάδες στο ανώνυμο πλήθος, με παιδική αφέλεια να ειρωνεύονται τη σοβαροφάνεια και να γελοιοποούν μια νωχελική

Στάθης Λογοθέτης, 1986, Τραυματισμένο καναβάτσο

κοινωνία βυθισμένη σην αδράνειά της. Το εύρημα του είναι έντονα εξπρεσσιονιστικό, οι φόρμες επίπεδες και γεωμετρικές αποκτούν στα χρόνια της δικτατορίας και πολιτικό νόημα.Μένοντας χρόνια στο Παρίσι αγκάλιασε τον χώρο της φαντασίας, λυρικός, αυθόρμητος, πολύγραμμος.

Κοντά τους ο Νίκος Σαχίνης (19124-1989), κι ο Στάθης Λογοθέτης (1925-1977) έβαλαν το δικό τους λιθαράκι τους σε αυτή την ανεικονική άνοιξη. Ο πρώτος πλούσιος σε σύμβολα και ιδέες έφτασε μέσα από επίπονη εργασία σε τολμηρές εφαρμογές, ακόμη και στη χρήση φωτοευαίσθητου υφάσματος. Με σταθερή προρεία προς τη λιτότητα, εισχωρεί στην τραγικότητα και τον κόσμο της λεπτομέρειας σαν απο μικροσκόπιο, επηρεάζοντας θετικά τα ελεύθερα μυαλά των φοιτητών του στην Αρχιτεκτονική Σχολή Αθηνών όπου δίδασκε.

Γιάννης Γαΐτης , Σειρήνες Οδυσσέας

Ο Λογοθέτης υπήρξε από τους πιο προικισμένους με μια γοργή εξέλιξη. Η τέχνη του έχει βιωματικό και υπαρξιακό χαρακτήρα. Σκίζει, καίει, καταστρέφει, ράβει και ξηλώνει, αναδημιουργεί με ένα πάθος πρωτόγνωρο. Ήταν το απόσταγμα του προσωπικού του πόνου κι οι πληγές από μια βαριά αρρώστεια που τον είχαν καθηλώσει σχεδόν μόνιμα σε μια καρέκλα.

xartografos

Advertisements
This entry was posted in d. Θ Η Σ Α Υ Ρ Ο Ι σκόρπιοι. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s