218. DADA, το αντισυμβατικό Τίποτα (53)

M. Duchamp, 1919, "L.H.O.O.Q.". με μία γελοιογραφική επέμβαση αφενός αφήνει την υπόνοια πίσω από τη διάσημη Τζοκόντα να κρύβεται ένας "Τζοκόντος", αφετέρου χλευάζει με τον τίτλο που παραπέμπει στη γαλλική φράση "Elle a chaud au cul", δηλαδή "έχει έναν κώλο-φωτιά!"

«Τα πάντα είναι Τίποτα». Αμέσως μετά τον παραλογισμό του Α’  παγκοσμίου πολέμου σε Αμερική και Ευρώπη συγκροτήθηκε το πιο βίαιο, αντιφατικό και ανατρεπτικό κίνημα τέχνης του 20ου αιώνα, το Dada. Αταύτιστο με οποιοδήποτε πρόσωπο, θέμα ή άποψη, είναι σκόπιμα αρνητικό, εφήμερο, παράλογο, το απόλυτα μηδενιστικό κίνημα.

Από το 1916 συγκρούστηκε με τον τυφλό πατριωτισμό που άφηνε πίσω εκατομμύρια αθώους νεκρούς, αίμα και δάκρυα. Το Dada θα ήταν το reqviem της άπληστης και υλιστικής κοινωνίας, σαρκάζοντας τη δήθεν ανθρωπιστική αντίληψη των νόμων, της λογοτεχνίας, της γλώσσας.

Ήταν μια κατάφαση στην προσωπική ελευθερία και τα δικαιώματα έξω από συστήματα, παραδόσεις και συμβατικά ήθη. Μια καταιγίδα της απόδρασης στην περιοχή του τυχαίου, του αυθαίρετου, του υποσυνείδητου και του πρωτόγονου. Από τον Κυβισμό πήρε το collage, από το Φουτουρισμό τα τυπογραφικά καπρίτσια, από τον Εξπρεσιονισμό την τρελή χρήση του χρώματος.

Man Ray, "Η Γυναίκα βιολί"

Όλα ξεκινούν όταν στη Ζυρίχη ιδρύεται, στον ίδιο δρόμο που κατοικούσε ο Λένιν, το “Campare Voltaire”, όπου συμβαίνει ένα αληθινό πανδαιμόνιο. Όλοι φωνάζουν, γελούν, απαγγέλουν ποιήματα ταυτόχρονα σε διάφορες γλώσσες, παίζουν νέγρικη μουσική. Dada σημαίνει «ναι, ναι» στα ρουμάνικα, αλλά και «ξύλινο αλογάκι» στα γαλλικά… Ο ρουμάνος Tristan Tzara, ο γερμανός Hans Arp και άλλοι ζωγράφιζαν, αποκαθιστούσαν την ισορροπία ανάμεσα στον ουρανό και την κόλαση, αηδιασμένοι από τις σφαγές του πολέμου μέσα στην υπόκωφη κλαγγή των όπλων. Ταυτόχρονα, κι ίσως λίγο νωρίτερα μα ασύνδετα μεταξύ τους, μια ιερή τριάδα ντανταϊστών στη Νέα Υόρκη αφοσιώνεται στους ίδιους έντιμους παραλογισμούς.

M. Duchamp, Το Μεγάλο Γυαλί, 1915-1923, Φιλαδέλκφεια, Museum of Art. Στο επάνω κομμάτι, μια παντρεμένη ως σύστημα μηχανικών στοιχείων μέσα στο Γαλαξία σκορπά τα θέλγητρά της στους μνηστήρες. Στο κάτω κομμάτι οι υποψήφιοι εραστές αποτυπώνονται μόνον ως άδειες στολές (αστυνόμος, εργολάβος κηδειών, μουσικός κλπ) μέσα από ένα εκπληκτικό μαθηματικό συγκρότημα σχέσεων, εξαρτώνται δε από ένα τριφτήρι σοκολάτας...

Αν ο Francis Picabia και ο Man Ray περιπλανήθηκαν στη μηχανοκρατούμενη εικονογραφία και την ραγιογραφία αντίστοιχα, ο κορυφαίος είρωνας της εποχής είναι ο Marcel Duchamp, ένα αδιαφιλονίκητα ευφυέστατο και εφευρετικό πνεύμα. Γίνεται διάσημος για τα «ready mades», αντικείμενα που τα ονομάζει καλλιτεχνήματα επειδή τα  δ ι ά λ ε ξ ε  o ποιητής, μια διαδικασία περισσότερο νοητική παρά οπτική. Κοντά σε πολλά απίστευτα έργα συνθέτει το Μεγάλο Γυαλί, μια κατασκευή με τζάμια σύρματα, μόλυβδο, που μιλά -ίσως- για τον έρωτα, το οποίο κατά τη μεταφορά του σπάει. Ο καλλιτέχνης με τεράστια υπομονή το ανασυγκολλά και ισχυρίζεται πως «…η τύχη συμπλήρωσε όσα δεν είχε κάνει εκείνος.» Μετά το θάνατό του το 1968 γίνεται θρύλος, ο αξεπέραστος ντανταϊστής που μέσα από τα μελαγχολικά αστεία του, μας χάρισε έργα πέρα από τους περιορισμούς της λογικής, ένας ανθρωπιστής που διαφύλαξε ό,τι μας διαφοροποιεί από τις μηχανές, να είμαστε διαφορετικοί, να μην βλέπει κανένας μας το ίδιο στα έργα του. Στο Ανόβερο ο Kurt Schwitters δίνει τις δικές του εικαστικές μάχες για να ξαναφτιαχτεί ένας κόσμος από τα συντρίμμια του πολέμου. Στο Βερολίνο ο George Grosz αποτυπώνει τα πολιτικά στίγματα του κινήματος κραυγάζοντας κόντρα στα πολιτικά και στρατιωτικά γουρούνια.

Max Ernst, 1920, Fatagaga

Στην Κολωνία ο Marx Ernst (με τον Arp) φτάνει στο διασκεδαστικά απρόοπτο, στην πρόκληση για την Τέχνη, στο γελοίο και το παράδοξο : Διοργανώνουν μια έκθεση όπου οι επισκέπτες υποχρεωτικά περνούν από τα ουρητήρια για να μπουν, στο δρόμο βρίσκουν μία κοπέλα που απαγγέλει αισχρά ποιήματα, τους δίνεται ένα τσεκούρι να τσακίσουν ένα ξύλινο γλυπτό, και φυσικά η αστυνομία τους μαζεύει άρον – άρον. Δεν επιζητούν την αντι-τέχνη, αλλά παλεύουν να εξυψωθεί η μη-τέχνη με την τέχνη.

Το ίδιο το Dada δεν αισθάνεται τίποτα, είναι τίποτα. Είναι σαν τις ελπίδες σου, τίποτα. Σαν τον ουρανό σου, τίποτα. Σαν τα είδωλά σου, τίποτα. Σαν τους πολιτικούς σου, τίποτα. Σαν τους ήρωές σου, τίποτα. Σαν τους καλλιτέχνες σου τίποτα. Σαν τις θρησκείες σου, τίποτα.

Man Ray, Το Δώρο, 1921. Ο καλλιτέχνης πρόσθεσε 14 καρφιά σε ένα σίδερο, καταστρέφοντας τη λειτουργικότητά του, και το κατέστησε σύμβολο ανοησίας και αχρηστίας.

Αυτό το «Τίποτα» όμως, θα γεννούσε το Σουρεαλισμό, ένα από τα μεγαλύτερα ρεύματα της τέχνης του 20ου αιώνα.

xartografos

Advertisements
This entry was posted in d. Θ Η Σ Α Υ Ρ Ο Ι σκόρπιοι. Bookmark the permalink.

One Response to 218. DADA, το αντισυμβατικό Τίποτα (53)

  1. Παράθεμα: 434. Marcel Duchamp, ευφυής έως ακατάληπτος (159) | Χαρτογράφος – Ιστολόγιο μελέτης και διασκεδαστικής ελευθερίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s